ΚΕΙΜΕΝΟ
Από το Τσερνόμπιλ στη Φουκοσίμα
“Δεν ξέρω με τι όπλα θα γίνει ο τρίτος παγκόσμιος πόλεμος αλλά ο τέταρτος θα γίνει με ξύλα και πέτρες”: Albert Einstein
Αυτή τη φορά για το πυρηνικό ατύχημα δεν φταίει η αμφίβολη σοβιετική τεχνολογία του Τσερνόμπιλ αλλά η πιο προχωρημένη εκδοχή της τεχνοεπιστήμης.
Λίγα δευτερόλεπτα είναι αρκετά στη Φύση για να θρυμματίσει οποιοδήποτε ανθρώπινο έργο. Όλοι είδαμε τις εικόνες της Αποκάλυψης στην Ιαπωνία. Αλλά αντί να στοχαστούμε πάνω στη μοίρα μας, στην κατάστασή μας, στις πράξεις μας και στη συμπεριφορά μας, συνεχίζουμε στον δρόμο της έπαρσης και της αλαζονείας. Όλα υποτάσσονται στο κυνήγι του κέρδους. Ακόμα και αυτή η βιβλική καταστροφή για μερικούς είναι ευκαιρία πλουτισμού. Οι Γάλλοι πιστεύουν ότι η δική τους τεχνολογία θα άντεχε, όπως και οι Αμερικάνοι! Θέλουν βλέπεις να πουλήσουν τεχνολογία. Αυτή, όμως, η βεβαιότητα του σήμερα θα γίνει η αυταπάτη του αύριο. Όπως ακριβώς έγινε και με τον μύθο της ιαπωνικής τεχνολογίας. Δεν υπάρχει τίποτα πάνω από τη Φύση. Τα όρια του ανθρώπου είναι περατά και πάντα θα ισχύει το αρχαίο ρητό: Ύβρις, Άτη, Δίκη.
Όταν ο άνθρωπος ασεβεί, θα εισπράττει την τιμωρία για να αποκαθίσταται η συμπαντική δικαιοσύνη, η αρμονία και η ισορροπία.
Χάνει ο άνθρωπος το μυαλό του, ασεβεί, αποκτά μια ψευδαίσθηση παντοδυναμίας, μέχρι που έρχεται η συμμόρφωση, η ταπείνωση, η τιμωρία.
Για να ξαναρχίσουμε πάλι από την αρχή. Αυτή φαίνεται είναι η τραγική μοίρα του ανθρώπου. Η σύγχρονη τεχνοεπιστήμη με τις απίστευτες δυνατότητες κάνει τους ανθρώπους να διακατέχονται από “παραλήρημα του Θεού”, ότι όλα τα μπορούν, όλα τα ξέρουν, όλα τα καταφέρνουν. Μέχρι να έλθει η διάψευση.
Αυτή η ψευδαίσθηση της παντοδυναμίας σήμερα φαίνεται στην καθημερινή κοινωνική, επαγγελματική, επιστημονική συμπεριφορά των ανθρώπων. Περισσότερο από ποτέ. Αλλά ο άνθρωπος δεν μπορεί να ξεφύγει από το πλαίσιο της παντραγικότητας.
Όμως με την “ευκαιρία” αυτού του ατυχήματος καταρρέει και άλλος ένας μύθος. Αυτός της “φτηνής” πυρηνικής ενέργειας. Απεδείχθη ότι δεν είναι καθόλου φτηνή. Από πλευράς οικονομικού κόστους, υποδομών, τεχνογνωσίας αλλά και από πλευράς κοινωνικού κόστους και συνεπειών.
Επομένως η προβληματική μας πρέπει να αλλάξει. Τα φληναφήματα περί ασφαλούς πυρηνικής ενέργειας ή πράσινης ανάπτυξης αποδεικνύεται ότι αυξάνουν την κατανάλωση και επομένως επιβαρύνουν το περιβάλλον έτι περαιτέρω. Η έννοια της αποανάπτυξης, της λιγότερης κατανάλωσης, της επαναξιολόγησης αξιών, κωδίκων, προτύπων, προσταγμάτων, περιεχομένου και νοήματος ζωής από τούδε και στο εξής θα μπουν στην καθημερινότητά μας. Ο άνθρωπος χωρίς να κηρύξει την “επιστροφή στο παρελθόν”, πράγμα που είναι φαιδρό, ωστόσο, θα πρέπει να ξανασκεφθεί περί του αναγκαίου, του χρειώδους και του απαραιτήτου.
Πρέπει να αντικαταστήσει την πτώχεια της αφθονίας με τον πλούτο του λίγου και του απαραίτητου.
Γιώργος Κοκκινάκος, Χανιώτικα Νέα, 19/03/2011
ΑΣΚΗΣΕΙΣ
Α. Να γίνει περίληψη το παραπάνω κείμενο (100 λέξεις)
(25 μόρια)
Β 1. Σχολιάστε σε 100 -120 λέξεις την κατακλείδα του κειμένου: «Πρέπει να αντικαταστήσει την πτώχεια της αφθονίας με τον πλούτο του λίγου και του απαραίτητου». (12 μόρια)
Β 2. Να βρεθεί η συλλογιστική πορεία του κειμένου (05 μόρια)
Β 3. Το γραμματειακό είδος που ανήκει το κείμενο είναι επιφυλλίδα. Τεκμηριώστε την άποψη αυτή αφού αναφερθείτε στο περιεχόμενο, τη γλώσσα, το ύφος και το σκοπό που εξυπηρετεί.
(08 μόρια)
Β 4. Βρείτε συνώνυμα στις υπογραμμισμένες λέξεις: θρυμματίσει, Ύβρις, παραλήρημα, κόστους, του χρειώδους. (10 μόρια)
Γ. Στο κείμενο εκφράζεται η άποψη για το ότι «η σύγχρονη τεχνοεπιστήμη με τις απίστευτες δυνατότητες κάνει τους ανθρώπους να διακατέχονται από “παραλήρημα Θεού”, ότι όλα τα μπορούν, όλα τα ξέρουν, όλα τα καταφέρνουν». Εκφράσετε τον προβληματισμό σας για την παραπάνω άποψη και αναφερθείτε στο πώς η κοινωνική αλληλεγγύη θα βοηθήσει τον άνθρωπο να βγει από την τραγική του θέση σε ένα δοκίμιο πειθούς (600 λέξεις). (40 μόρια)
Ενδεικτικές Απαντήσεις
Α. ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Ο κειμενογράφος με αφορμή το πυρηνικό ατύχημα της Φουκουσίμα αναφέρει τους προβληματισμούς του για το περιεχόμενο της σύγχρονης τεχνοεπιστήμης. Θεωρεί ότι η βιβλική καταστροφή στην Ιαπωνία δεν έκανε τον άνθρωπο να επαναπροσδιορίσει τους στόχους του αφού αυτός συνεχίζει με υπεροψία να κυνηγά το κέρδος και ν’ ασεβεί απέναντι στη φύση. Αυτή όμως η ύβρις του κατά το συγγραφέα θα τον οδηγήσει στην Δίκη (τιμωρία). Έτσι ο υπερφίαλος άνθρωπος χάρη στην τεχνοεπιστήμη θεώρησε ότι είναι παντοδύναμος, κάτι που αποτελεί επίφαση και αποδεικνύεται σε όλες τις εκφάνσεις της καθημερινότητάς του. Ωστόσο, μετά το ατύχημα στους πυρηνικούς αντιδραστήρες, αποδείχτηκε ότι η πυρηνική ενέργεια κάθε άλλο παρά φθηνή είναι, αφού είχε οικονομικό και κοινωνικό κόστος. Τέλος, καταλήγει συνιστώντας στον άνθρωπο να αλλάξει τις απόψεις του για την πυρηνική ενέργεια και να αναζητήσει σε μια αντικαναλωτική στάση ζωής και ένα νέο αξιακό κώδικα το νόημα της ζωής του.
Β.1.
Λίγοι άνθρωποι θα αμφισβητούσαν την άποψη ότι αυτό που οφείλει να κάνει ο σύγχρονος άνθρωπος είναι να αλλάξει τον αξιακό κώδικα αντικαθιστώντας την ευμάρεια της αφθονίας με την αυτάρκεια, την ολιγάρκεια και το μέτρο. Πράγματι, ο υπερκαταναλωτικός άνθρωπος της Δύσης μπορεί να ζει μέσα στη χλιδή και τις ανέσεις αλλά στην πραγματικότητα είναι φτωχός από συναισθήματα, από φίλους και από ανθρωπιστικές αξίες. Γι’ αυτό οφείλει να αναζητήσει τα μικρά και απλά γεγονότα της καθημερινότητας, όπως τη ζεστή ανθρώπινη επαφή, το διάλογο, το φυσικό τρόπο ζωής, ώστε να αισθανθεί πραγματικά πλούσιος. Επομένως, για άλλη μια φορά, η προγονική ρήση “μηδέν άγαν” (ή “μέτρον άριστον”) αποδεικνύεται η πανάκεια που θα οδηγήσει τον άνθρωπο στην ισορροπία με τον εαυτό του και το περιβάλλον του.
Β.2.
Επαγωγικός συλλογισμός: Ξεκινά με ειδικές αναφορές για το πυρηνικό ατύχημα στη Φουκουσίμα και τους λόγους που το προκάλεσαν. Συνεχίζει με γενικότερες αναφορές για την αλαζονεία του ανθρώπου απέναντι στη φύση και την υπερεκτίμηση των δυνατοτήτων της τεχνοεπιστήμης για να καταλήξει σε ακόμα πιο γενικές διαπιστώσεις –λύσεις για το πώς ο άνθρωπος πρέπει να αλλάξει τις απόψεις του για την πυρηνική ενέργεια και ν’ αντικαταστήσει την ευμάρεια με την ολιγάρκεια.
Β.3.
Α. Περιεχόμενο: αφορμάται από ένα επίκαιρο γεγονός, το σεισμό στην Ιαπωνία που προκάλεσε το πυρηνικό ατύχημα στη Φουκουσίμα και στη συνέχεια εκφράζει γενικότερους προβληματισμούς για τη συμπεριφορά του ανθρώπου απέναντι στη φύση και το κατά πόσο η τεχνοεπιστήμη οδήγησε τον άνθρωπο στην Ύβρι, Άτη, Δίκη.
Β. Γλώσσα: δηλωτική, με σπάνιες συνυποδηλώσεις –μεταφορές, π.χ. “συμπαντική δικαιοσύνη”, “παραλήρημα Θεού”, κλπ.. Ωστόσο χρησιμοποιεί και ειδικό λεξιλόγιο, όπως σοβιετική, ιαπωνική τεχνολογία, πυρηνική ενέργεια, πράσινη ανάπτυξη, κλπ.
Γ. Ύφος: σοβαρό, επίσημο, με φιλοσοφικό στοχασμό (π.χ. τα όρια του ανθρώπου είναι περατά και πάντα θα ισχύει το αρχαίο ρητό: Ύβρις, Άτη, Δίκη) αλλά και δηκτικό, ειρωνικό (π.χ. κάνει τους ανθρώπους να διακατέχονται από παραλήρημα Θεού), παντραγικότητας, κλπ..
Δ. Σκοπός: Να ενημερώσει αλλά κυρίως να ευαισθητοποιήσει και να προβληματίσει τους αναγνώστες της εφημερίδας για το κατά πόσο είναι πραγματικά ωφέλιμη η πυρηνική ενέργεια, να εκφράσει προσωπικές απόψεις του συγγραφέα αλλά και να τους πείσει να επαναπροσδιορίσουν τις αξίες της ζωής τους.
Β.4.
Θρυμματίσει: τεμαχίσει, σπάσει, κονιορτοποιήσει
Ύβρις: έπαρση, αλαζονεία, υπεροψία, οίηση, φιλαυτία
Παραλήρημα: μέθη, παραμιλητό, παραλογισμός, ντελίριο, υστερία, φρενίτιδα, φλυαρία
Κόστους: δαπάνης, τιμήματος, αξίας
Του χρειώδους: του απαραίτητου, του αναγκαίου
Γ. Έκθεση
Το παραλήρημα του ανθρώπου και η κοινωνική αλληλεγγύη
“Ο άνθρωπος στην προσπάθειά του να γίνει υπεράνθρωπος, παρέλειψε να παραμείνει άνθρωπος”, είπε κάποτε ένας σοφός και είχε δίκιο, αφού ο άνθρωπος του 20ου αιώνα κάθε άλλο παρά Homo sapiens μπορεί να θεωρηθεί. Μάλιστα, στην εποχή της επιστημονικοτεχνικής επανάστασης που διανύουμε, ο άνθρωπος απέδωσε θεϊκές δυνάμεις στα αγαθά της και πίστεψε στην παντοδυναμία της. Όμως, τα πιστεύω αυτά αποτελούν το μονόδρομο πάνω στον οποίο μπορεί να βαδίσει η ανθρωπότητα ή οφείλουμε, ως σκεπτόμενοι άνθρωποι να ανατρέξουμε στην αξία της κοινωνικής αλληλεγγύης προκειμένου να βγούμε από την αλγεινή –αν όχι τραγική –θέση στην οποία είχαμε περιπέσει;
Ζητούμενο 1ο
Σχολιάζουμε σε 3§ την άποψη ότι «η σύγχρονη τεχνοεπιστήμη με τις απίστευτες δυνατότητες (α) κάνει τους ανθρώπους να διακατέχονται από παραλήρημα Θεού (β)»:
α) Απίστευτες δυνατότητες τεχνοεπιστήμης (βλέπε θετικά 1§):
- Απομυθοποίησε τη φύση, ερμήνευσε νομοτελειακά τα φαινόμενά της, έβγαλε τον άνθρωπο από τη δεισιδαιμονία
- Μειώθηκε ο ανθρώπινος μόχθος, το φάσμα της πείνας και αυξήθηκε ο ελεύθερος χρόνος και το βιοτικό επίπεδο.
- Πολλαπλασίασε τις γνώσεις σε κάθε τομέα του επιστητού και διεύρυνε τους γνωστικούς μας ορίζοντες, έξοδος από το σκοτάδι της άγνοιας, πληροφόρηση έγκυρη και έγκαιρη (ΜΜΕ), ο άνθρωπος αυτόπτης και αυτήκοας μάρτυρας των πεπραγμένων.
- Η ψηφιακή τεχνολογία και η ηλεκτρονική εξέλιξή της προσέφεραν το διαδίκτυο με τα πολλά δίκτυα κοινωνικής δικτύωσης
- Οι δυνατότητες της γενετικής, της προληπτικής, διαγνωστικής και θεραπευτικής ιατρικής επιμήκυναν το μέσο όρο ζωής, μείωσαν τη θνησιμότητα
Β) Οι άνθρωποι διακατέχονται από παραλήρημα Θεού: 2 §
Ο άνθρωπος του τεχνικού πολιτισμού μέθυσε από την ευμάρεια της αφθονίας και τη χλιδή των ανέσεων και έχασε τον ηθικό προσανατολισμό του. Έγινε αλαζόνας και υπερφίαλος, αφού πίστεψε ότι η τεχνοεπιστήμη είναι ο ασφαλής δρόμος για την πρόοδό του, αυτή που θα του εξασφάλιζε την άνοδο σε όλους τους δείκτες ευημερίας. Έτσι, έθεσε στο επίκεντρο της ανάπτυξης την επιστήμη και την τεχνολογία, πίστεψε σε δόγματα, όπως “επιστήμη για την επιστήμη” και έπαψε να ενδιαφέρεται για τον άνθρωπο. Αυτά είχαν ως αποτέλεσμα: βλέπε αρνητικά τεχνοεπιστήμης:
- Ο άνθρωπος εξάρτημα, “γρανάζι” μηχανών
- Απώλεσε το εύρος της γνώσης για να κατακτήσει το βάθος της
- Απομυζά κάθε ίχνος της ενεργητικότητάς του για να πλουτίσει
- Η χαρά, η δημιουργία, οι φιλικές σχέσεις, η δημιουργική αξιοποίηση του ελεύθερου χρόνου, η συμμετοχή στα κοινά, η ενασχόληση με την κουλτούρα, την τέχνη, την παράδοση αποτελούν περιττή πολυτέλεια, άχρηστη ανάγκη
- Δημιούργησε όπλα μαζικής καταστροφής για να εξοντώσει τους συνανθρώπους του
- Μόλυνε τη φύση, εξάντλησε τις ενεργειακές πηγές της, κατέστρεψε την ισορροπία του οικοσυστήματος
- Κατασκεύασε τέλεια συστήματα ελέγχου, αστυνόμευσης της ζωής του ανθρώπου, φαλκιδεύοντας έτσι απαράγραπτα ανθρώπινα δικαιώματα και ναρκοθετώντας τους θεσμούς της δημοκρατίας
- Έφτιαξε τσιμεντουπόλεις στις οποίες οι κάθετες και οριζόντιες γραμμές από μπετόν κακοποίησαν το αισθητικό του κριτήριο ενώ το κλουβί του διαμερίσματος κονιορτοποίησε την προσωπικότητά του και ταυτόχρονα την ελευθερία του.
Ζητούμενο 2ο:
Πώς η κοινωνική αλληλεγγύη θα βοηθήσει τον άνθρωπο να βγει από την τραγική του θέση; : 3§
- Ψυχικό & Ηθικό επίπεδο: Η κοινωνική αλληλεγγύη ύψιστη κοινωνική αρετή που αντανακλά αισθήματα αλτρουισμού, αυταπάρνησης και αλληλοβοήθειας. Όταν ο άνθρωπος προσφέρει ανυστερόβουλα, δικαιώνεται η ύπαρξή του, νοηματοδοτείται η ζωή του, βγαίνει από υπαρξιακά αδιέξοδα και κατακτά την συναισθηματική πληρότητα: ψυχική ισορροπία και ευεξία. Υιοθετεί τις αέναες ηθικές αξίες της ανθρωπιάς, της καλοσύνης, της ευσπλαχνίας, της ανιδιοτέλειας ως στάση ζωής και βιοθεωρίας, αποτελώντας υγιές πρότυπο προς μίμηση.
- Κοινωνικό & πολιτικό επίπεδο: Η αλληλεγγύη παρέχει τα εχέγγυα για την έξοδο από κοινωνικές και πολιτικές κρίσεις. Σε περιόδους δηλαδή που η κοινωνία νοσεί, οι άνθρωποι δεν μπορούν να καλύψουν μόνοι τους τις ανάγκες τους και η πολιτεία αδυνατεί ή προσφέρει πλημμελώς της υπηρεσίες της τότε πανάκεια αποτελεί η κοινωνική αλληλεγγύη γιατί:
- συμβάλει στην ίαση “νοσημάτων”, όπως την ανακούφιση πληγέντων από φυσικές καταστροφές, πολέμους ή υποστήριξη σε χειμαζόμενους πληθυσμούς που πήραν το δρόμο της προσφυγιάς ή της μετανάστευσης αναζητώντας αξιοπρεπείς συνθήκες διαβίωσης.
- Προσφέρει ουσιαστική αρωγή σε ευπαθείς κοινωνικές ομάδες –απόρους, ηλικιωμένους, Α.μεΑ., αποφυλακισμένους, Roman, παιδιά φαναριών, κλπ.
- Αναγεννιούνται νέοι κώδικες επαφής ανάμεσα στους ανθρώπους αλλά και τους λαούς αφού αμβλύνονται -αν όχι εκμηδενίζονται -ρατσιστικές απόψεις και στερεοτυπικές αντιλήψεις. Έτσι οι άνθρωποι μαθαίνουν να συνυπάρχουν αρμονικά σε μια πολυεθνική, πολυγλωσσική, πολυπολιτισμική παγκόσμια κοινότητα.
1 §: αναφορά σε δράσεις που δείχνουν αλληλεγγύη: αναφορά σε εθελοντικές ομάδες π.χ. που έσπευσαν στη Φουκοσίμα, Γιατροί του κόσμου, WWF, ακτιβιστές, Unicef, κλπ.
Επίλογος: Όσο ο άνθρωπος αναζητά να κατακτήσει το σύμπαν και ξεχνά να αναγνωρίσει το γείτονά του τόσο το μέλλον της ανθρωπότητας θα παραμένει αβέβαιο και υποθηκευμένο. Όσο όμως αναζητά μέσα από την αλληλεγγύη την επανασύνδεση του “εγώ με το “εμείς”, τόσο θα έχουμε βάσιμες ελπίδες για πρόοδο και ευημερία, που θα καταστήσουν τον πλανήτη “Γη της Επαγγελίας”.
