ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑ
ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ
ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2018
Διδαγμένο κείμενο
Πλάτωνος Πολιτεία 519c- 520a
Α. Μετάφραση
Δικό μας λοιπόν έργο των ιδρυτών της πόλης, είπα εγώ, είναι να αναγκάσουμε τις εξαιρετικές φύσεις να φτάσουν στο μάθημα που πριν αναγνωρίσαμε ότι είναι το ανώτερο, δηλαδή να δουν το αγαθό και να ανεβούν εκείνο τον ανηφορικό δρόμο και, αφού ανεβούν και δουν αρκετά (το αγαθό),να μην τους επιτρέπουμε αυτό που τώρα επιτρέπεται. Και ποιο είναι αυτό; Το να μένουν μόνιμα εκεί ψηλά, είπα εγώ,και να μη θέλουν να κατεβαίνουν πάλι κοντά σ’ εκείνους τους δεσμώτες, ούτε να παίρνουν μερίδιο με εκείνους από τους κόπους και τις τιμές, είτε είναι μικρότερης είτε μεγαλύτερης σημασίας. Μα πώς, είπε, θα αδικήσουμε αυτούς και θα τους κάνουμε να ζουν χειρότερα, ενώ θα είναι δυνατόν να ζουν καλύτερα;
Β1 «μέγιστον μάθημα»: ο ορισμός του αγαθού
Με τον όρο «μέγιστον μάθημα» ο Πλάτων εννοεί τη θέαση της Ιδέας του αγαθού, την ύψιστη γνώση, που τελικά συμπίπτει με το αγαθό, καθώς ο Πλάτωνας υποστηρίζει μια νοησιαρχική ηθική, δηλαδή η γνώση της αλήθειας δεν μπορεί παρά να οδηγεί κατά αναγκαιότητα σε ηθική πράξη, στην πραγμάτωση του αγαθού. Σύμφωνα με το σχόλιο του σχολικού εγχειριδίου, ο Πλάτωνας δεν δίνει μια σαφή ερμηνεία για τον τον όρο «αγαθό», που είναι από τους βασικότερους στο φιλοσοφικό του σύστημα, παρά αρκείται σε ορισμένους υπαινιγμούς. «Ἀγαθὸν» πάντως είναι:
α) το «εἶναι» και ό,τι διατηρεί το «εἶναι»,
β) η τάξη, ο κόσμος και η ενότητα που διαπερνά και συνέχει την πολλαπλότητα,
γ) ό,τι παρέχει την αλήθεια και την επιστήμη.
Η έκφραση «αὐτὸ τὸ ἀγαθὸν» φαίνεται να δηλώνει την ύψιστη αρχή και την πηγή του όντος και της γνώσης. Πάντως, ήδη στην αρχαιότητα το «Πλάτωνος ἀγαθὸν» ήταν παροιμιακή έκφραση για κάτι το ασαφές και σκοτεινό.
Οι χαρακτηρισμοί του αγαθού
Στη δεύτερη παράγραφο του κειμένου ο Πλάτωνας, διά στόματος Σωκράτη, θα χαρακτηρίσει το αγαθό ως εξής:
α) το αγαθό είναι η μεγαλύτερη αξία («μέγιστον μάθημα»), αφού αυτό πρέπει να κατακτήσουν όλοι οι άνθρωποι και κυρίως όσοι πρόκειται να αναλάβουν τη διοίκηση της πολιτείας,
β) το αγαθό μπορεί να προσεγγιστεί και να το θεαθεί ο άνθρωπος, όχι βέβαια με τις αισθήσεις, αλλά με την καθαρή νόηση («ἀφικέσθαι», «ἰδεῖν», «ἴδωσι»),
γ) η κατάκτησή του είναι δύσκολη και απαιτεί κόπο, επίπονη προσπάθεια και αγώνα («ἀναβῆναι», «ἀνάβασιν», «ἀναβάντες»). Πρόκειται για μια ανοδική πορεία, που οδηγεί στην ολοένα υψηλότερη γνώση και διάπλαση ήθους. Πολύ συχνά στον Πλάτωνα λέξεις που σημαίνουν που σημαίνουν το άνω και την ανάβαση χρησιμοποιούνται μεταφορικώς για την παιδεία και τα αγαθά που προσφέρει.
Β2α. Ο ΣΚΟΠΟΣ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ ΕΙΝΑΙ Η ΕΥΤΥΧΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΟΛΟΥ
«ὅτι νόμῳ … ἐγγενέσθαι»: η θέση του Σωκράτη
Ο Σωκράτης αντικρούει την άποψη του Γλαύκωνα και του υπενθυμίζει ότι τελικός και κορυφαίος σκοπός του νόμου, τον οποίο προσωποποιεί, είναι η ευδαιμονία όλης της πόλης και όχι μόνο μιας κοινωνικής ομάδας. Βλέπει, λοιπόν, το δίκαιο από τη σκοπιά του συλλογικού συμφέροντος και εκφράζει κοινωνιοκεντρικές αντιλήψεις για την πολιτική οργάνωση της πόλης – κράτους. Συλλαμβάνει ο Σωκράτης την ουσία της ένστασης του Γλαύκωνα και απαντά προβάλλοντας το γενικό καλό της πολιτικά οργανωμένης κοινότητας ως αγαθό επιβαλλόμενο από τον Νόμο.
Σ’ αυτό το σημείο πρέπει να επισημανθεί η πολύ μεγάλη σημασία που είχε ο νόμος για τον Πλάτωνα, κάτι που φαίνεται και στον διάλογο Κρίτων. Εκεί, ο νόμος προσωποποιείται και συνδιαλέγεται με τον Σωκράτη. Ο μύθος αυτός εκφράζει τη θεμελιώδη θεωρία του «Κοινωνικού συμβολαίου». Σύμφωνα με αυτό, κάθε πολίτης που νοιάζεται για την πόλη του οφείλει να τηρεί τους νόμους και να παραμερίζει το προσωπικό του συμφέρον, για να εξασφαλίσει τη συνοχή και την ομαλή συμβίωση μέσα σ’ αυτή. Αυτή τη στάση, άλλωστε, ακολούθησε μέχρι το τέλος της ζωής του και ο ίδιος ο Σωκράτης και το ίδιο θεωρεί ότι πρέπει να κάνουν και οι φιλόσοφοι.
Β2β. Με ποιους τρόπους προσπαθεί να τον επιτύχει.
Ο Σωκράτης στην απάντησή του στην ένσταση του Γλαύκωνα προσωποποιεί τον Νόμο και του αποδίδει τρεις βασικές λειτουργίες του με τις οποίες επιδιώκεται η ευδαιμονία της πόλης. Χρησιμοποιεί τρεις μετοχές «συναρμόττων, ποιῶν και ἐμποιῶν» για να καταδείξει τρεις αδιαπραγμάτευτες λειτουργίες – προϋποθέσεις για την ύπαρξη και την ευδαιμονία της πόλης.
α. «συναρμόττων τοὺς πολίτας πειθοῖ τε καὶ ἀνάγκῃ»
Με το πρώτο μετοχικό σύνολο ο Πλάτωνας προβάλλει την κοινωνική λειτουργία του Νόμου, καθώς επιδιώκεται η κοινωνική συναρμογή των πολιτών.
Ο Πλάτωνας συχνά κάνει λόγο για την αναγκαιότητα της αρμονίας τόσο στα μέρη της ψυχής, με την υποταγή του κατώτερου μέρους στο ανώτερο (το «ἐπιθυμητικὸν» πρέπει να υποτάσσεται στο «θυμοειδὲς» και το τελευταίο στο «λογιστικόν»), όσο και στις σχέσεις των πολιτών μεταξύ τους. Μόνο αν επιτευχθεί αυτή η αρμονία, θα οδηγηθούν οι πολίτες στη δικαιοσύνη, στην ομαλή συμβίωση μέσα στην πόλη και κατ’ επέκταση στην ευδαιμονία. Αν όμως ο πολίτης είτε από φιλαυτία είτε από ματαιοδοξία είτε από αδυναμία κρίσης δεν είναι σε θέση να οριοθετήσει τον τομέα της δραστηριότητάς του, τότε τουλάχιστον θα πρέπει να συμμορφώνεται προς τις υποδείξεις του εμπειρότερου, του σοφότερου, του σωφρονέστερου.
Έτσι, ο νόμος, προκειμένου να πείσει τους πολίτες να υπακούουν σ’ αυτόν, ώστε να επέλθει η κοινωνική αρμονία, χρησιμοποιεί την πειθώ και τη βία (Πλάτων, Νόμοι, 722b: ο άριστος νομοθέτης συνδυάζει την πειθώ με τη βία). Ο νόμος εναρμονίζει τους πολίτες χρησιμοποιώντας την πειθώ, την εκούσια δηλαδή υπακοή των πολιτών στις επιταγές του, και τον εξαναγκασμό, δηλαδή τη δύναμη των κυρώσεων που διαθέτει.
Με την πειθώ, με τη χρήση, δηλαδή, λογικών επιχειρημάτων, την προβολή υγιών προτύπων και με την παιδεία οφείλουν οι πολίτες να συνειδητοποιήσουν τον κοινωνικό τους ρόλο, να παραμερίσουν το προσωπικό τους συμφέρον και να προσφέρουν αλληλοβοηθούμενοι ό,τι είναι δυνατόν στην πολιτεία. Η μέθοδος αυτή απευθύνεται κυρίως στους πεπαιδευμένους πολίτες.
Υπάρχουν, όμως, πολίτες και μέλη της κοινωνίας, οι οποίοι δεν πείθονται με τον λόγο. Σ’ αυτούς επιβάλλεται η βία. Πρόκειται για τον καταναγκασμό που ορίζεται από τον νόμο και δεν επιβάλλεται τυραννικά, αυταρχικά. Η μέθοδος αυτή απευθύνεται, κυρίως, στον «ἄπειρον παιδείας ὄχλον», στον οποίο ο φιλόσοφος-νομοθέτης την εφαρμόζει, αλλά επιβάλλει και στους πολίτες, αν εκείνοι πολυπραγμονούν, καταναγκαστικά, υποχρεωτικά μέτρα για τη συμμόρφωσή τους στο πνεύμα της δικαιοσύνης, όπως και στους πεπαιδευμένους, που δεν έχουν συνετιστεί με την πειθώ, και στους άρχοντες, που είναι υποχρεωμένοι να ζουν με λιτότητα και ευσυνειδησία, ώστε να εκλείψει η διαφθορά από τον δημόσιο βίο. Αυτός ο λιτός και ευσυνείδητος τρόπος ζωής αναφέρθηκε και στην εισαγωγή του βιβλίου μας: τόσο οι φύλακες όσο και οι φιλόσοφοι-βασιλείς στο πλαίσιο της ιδανικής πολιτείας δεν έχουν προσωπική περιουσία, πολυτελείς κατοικίες, ούτε καν οικογένεια, για να είναι απερίσπαστοι στο λειτούργημά τους. Είναι φανερό, λοιπόν, ότι ο νόμος οφείλει να αποβλέπει στην ευδαιμονία όλης της πόλης και να υποχρεώνει τους Αγαθούς να ασκήσουν την εξουσία.
β. «ποιῶν μεταδιδόναι … ὠφελεῖν»
Με το δεύτερο μετοχικό σύνολο ο Σωκράτης αποδίδει στον Νόμο οικονομική λειτουργία. Ο Νόμος κατοχυρώνει μια από τις βασικές ιδρυτικές αρχές της πόλης, τον καταμερισμό της εργασίας, με τον οποίο κατακτάται η αυτάρκεια. Έτσι, αν το άτομο είναι φύσει ενδεές, με την κοινωνική του συναρμογή γίνεται αύταρκες χάρη στην αυτάρκεια που αποκτά η κοινότητα με τον καταμερισμό της εργασίας. Οι εργασίες κατανέμονται σε κάθε πολίτη με βάση τις ικανότητές του, ώστε ο καθένας να στρέφει την προσοχή του όχι μόνο στην ικανοποίηση των δικών του αναγκών, αλλά και στις ανάγκες των συμπολιτών του, με στόχο το κοινό όφελος και την ευδαιμονία. Έτσι, μεταξύ των πολιτών καλλιεργούνται σχέσεις συνεργασίας, αλληλοβοήθειας, αλληλοπροσφοράς και αλληλεγγύης.
γ. «καὶ αὐτὸς ἐμποιῶν … ἐπὶ τὸν σύνδεσμον τῆς πόλεως»
Με το τρίτο μετοχικό σύνολο δηλώνεται η παιδαγωγική και πολιτική λειτουργία του Νόμου, ο οποίος έχει χρέος να διαπλάθει ανθρώπους ικανούς και άξιους να διατηρούν τη συνοχή της πόλης. Για να γίνει αυτό, χρειάζεται ο Νόμος από τη μια να περιορίσει την ατομική επιθυμία, ώστε να τιθασευτεί η βούληση από τον Λόγο, και από την άλλη να κατευθύνει την πολιτική κοινωνικοποίηση των ανθρώπων. Συνεπώς, ο Νόμος υπηρετεί τον τελικό σκοπό της ευδαιμονίας του συνόλου και επιχειρώντας να υπαγάγει την ατομική επιθυμία στην αναγκαιότητα της κοινωνικής συναρμογής και της πολιτικής ευταξίας. Προς αυτή την κατεύθυνση ο Νόμος καλλιεργεί την κοινωνικότητα και ακόμη περισσότερο αναδεικνύει τους αγαθούς πολίτες σε πολιτικούς ηγέτες που επιφορτίζονται με τη διατήρηση της συνοχής της πόλης. Τέλος, ο νόμος θέτει όρια και περιορισμούς στη συμπεριφορά των πολιτών, αλλά και των φιλοσόφων-βασιλέων, ώστε να μην παρεκτρέπονται και διαταράσσουν τη συνοχή της πόλης.
Β3
Στήλη Α Στήλη Β
- Δικαιοσύνη είναι… σύμφωνα με τον — Κέφαλο.
- Ο δεύτερος κύκλος… δεν περιλαμβάνει –τον χορό.
- Το πρώτο ταξίδι… γιατί — εκδιώχθηκε κακήν κακώς από το νησί
- Οι φύλακες επίκουροι — επωμίζονται στρατιωτικά και διοικητικά
καθήκοντα
- Όταν ο κακούργος … εγκαθιστά –την Τυραννίδα
Β4α.
Στήλη Α Στήλη Β
ἀφικέσθαι ανικανοποίητος
εἷπον ρήμα
ἰδεῖν ιδέα
μεταδιδόναι παράδοση
Β4β.
- Στην εποχή μας η απόκτηση των υλικών αγαθών δεν είναι πάντα εύκολη.
- Μετά το ατύχημα οι πόνοι που του προκαλούσε το τραύμα του ήταν ανυπόφοροι.
- Οι συμμαθητές του τον απέφευγαν εξαιτίας του φαύλου χαρακτήρα του.
ΑΔΙΔΑΚΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ
Γ1. ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ:
Η ρητορική είναι ανάλογη με τη διαλεκτική ( ή συγγενεύει με τη διαλεκτική ) ˙ Και οι δύο πράγματι ασχολούνται με μερικά πράγματα τα οποία κατά κάποιο τρόπο είναι κοινά (γνωστά) σε όλους χωρίς να ανήκουν σε μια διακριτή επιστήμη ˙ Γι΄αυτό και όλοι κατά κάποιο τρόπο χρησιμοποιούν ( συμμετέχουν ) και τις δύο. Πράγματι όλοι μέχρι κάποιου σημείου επιχειρούν να κριτικάρουν ( ερευνούν ) και να υποστηρίζουν ένα επιχείρημα ( ένα λόγο ) και να απολογηθούν ή (και) να γίνουν κατήγοροι ( να κατηγορήσουν ) ˙ Από τους πολλούς άλλοι τα επιχειρούν ( τα πράττουν ) τυχαία, άλλοι από συνήθεια, ως αποτέλεσμα άσκησης ˙ Αφού όμως και οι δύο τρόποι είναι δυνατοί, είναι φανερό ότι αυτά μπορούν να γίνουν και με μια ( ορισμένη ) μέθοδο ˙ Τον λόγο για τον οποίο πετυχαίνουν άλλοι από συνήθεια και άλλοι από τη φύση τους ( αυτόματα, τυχαία) είναι δυνατόν ( ενδέχεται) να βρούμε την αιτία (ή μπορούμε , πράγματι , να ερευνήσουμε την αιτία γιατί κάποιοι πετυχαίνουν ενεργώντας από συνήθεια κι άλλοι ενεργώντας αυθόρμητα), αυτό όμως όλοι θα μπορούσαν να παραδεχτούν ότι είναι αντικείμενο ( έργο) τέχνης.
Γ2 α. ἀφωρισμένης: ἀφωρίσθη
ὑπέχειν : ὑπόσχες
πολλῶν : πλείσταις
δρῶσιν :δρώντων
Γ2β. «τό δε τοιοῦτον ἤδη πάντες ἄν ὁμολογήσαιεν τέχνης ἔργον εἶναι» :
τά δε τοιαῦτα ἤδη πᾶς ἄν ὁμολογήσαι τεχνῶν ἔργα εἶναι.
Γ3α. τῇ διαλεκτικῇ : Δοτική αντικειμενική στο όνομα ἀντίστροφος
ἐξετάζειν: Αντικείμενο του ρήματος ἐγχειροῦσιν – Άναρθρο τελικό απαρέμφατο ( ταυτοπροσωπία)
θεωρεῖν: Υποκείμενο του απρόσωπου ρήματος ενδέχεται –Άναρθρο τελικό απαρέμφατο ( αναγκαστική ετεροπροσωπία)
ἔργον : Κατηγορούμενο στο υποκείμενο του απαρεμφάτου τοιοῦτον μέσω του συνδετικού τύπου εἶναι
Γ3β. « Ἐπεί δ΄ ἀμφοτέρως ἐνδέχεται» : Δευτερεύουσα επιρρηματική χρονική ή και αιτιολογική πρόταση . Εκφέρεται με οριστική γιατί είναι πρόταση κρίσεως και δηλώνει το πραγματικό.
Γ3γ. τῶν πολλῶν : γενική διαιρετική στο όνομα : οἱ μέν
εἰκῇ : δοτικοφανές επίρρημα του τρόπου, ως επιρρηματικός προσδιορισμός στο ρήμα δρῶσιν
ταῦτα : σύστοιχο αντικείμενο στο ρήμα δρῶσιν
διά συνήθειαν: εμπρόθετος προσδιορισμός της αιτίας στο ρήμα δρῶσιν ως επιρρηματικός προσδιορισμός.
