Α. ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ
Α1α.
1. ΣΩΣΤΟ
2. ΛΑΘΟΣ
Α1β. i) «ἐν αὐτοῖς» – >«ἐν τοῖς συναλλάγμασι», «ἐν τοῖς δεινοῖς», «περὶ τὰς
ἐπιθυμίας», «περὶ τὰς ὀργάς»
ii) «τούτων» -> τάς ενεργείας
Β1. Ο Αριστοτέλης προσθέτει νέο επιχείρημα, με το οποίο δείχνει ότι η αρετή
είναι προϊόν εθισμού και η ποιότητά της εξαρτάται από την ποιότητα του εθισμού
που την προκαλεί. Η δημιουργία και ο εκφυλισμός της επίκτητης ιδιότητας
προκύπτουν από αντίστοιχους λόγους και ποιότητα εθισμού. Έτσι για
συγκεκριμένους λόγους και με την κατάλληλη άσκηση οι άνθρωποι κατακτούν την
αρετή και ακριβώς για τους αντίθετους λόγους και με την ακατάλληλη άσκηση η
αρετή εκφυλίζεται. Ο Αριστοτέλης εννοεί μάλλον μια διαδικασία «δόμησης» και
«αποδόμησης» της αρετής ενισχύοντας τη θέση του για τον επίκτητο χαρακτήρα
της. Τα ρήματα «γίνεται – φθείρεται» μας παραπέμπουν στο θεμελιώδες
αντιθετικό ζεύγος της φιλοσοφικής σκέψης «γένεσις – φθορά». Για τον Αριστοτέλη,
αυτή ήταν μια φυσική διαδικασία μονόδρομη: γένεση ->αύξηση ->τελείωση ->
παρακμή -> φθορά. Αυτή, λοιπόν, η διαδικασία ακολουθείται και στις ηθικές
αρετές. Κάθε αρετή για τους ίδιους λόγους και χρησιμοποιώντας τα ίδια μέσα
γεννιέται και με την καλή εξάσκηση κατακτιέται, ενώ με την κακή εξάσκηση χάνεται.
Η ενότητα κλείνει με την επισήμανση του Αριστοτέλη ότι για την καλλιέργεια της
ηθικής αρετής απαραίτητη κρίνεται η συμβολή του διδάσκοντος και της
διδασκαλίας, της εκπαίδευσης γενικότερα, γιατί η ηθική ποιότητα του κάθε
ανθρώπου προκύπτει όχι απλώς από την άσκηση, αλλά από την ποιότητα της
άσκησης που έχει προηγηθεί. Ο δάσκαλος θα δώσει τον προσανατολισμό του
ορθού εθισμού διδάσκοντας τους κανόνες της αρετής, τους τρόπους εφαρμογής
τους και εκπαιδεύοντας στην ορθή άσκηση. Ο δάσκαλος είναι αυτός που
παρακολουθεί και καθοδηγεί τους ανθρώπους στον σωστό εθισμό. Το ίδιο
απαραίτητος είναι ο δάσκαλος και στις τέχνες, διότι αυτός θα διδάξει τον
ασκούμενο σε μια τέχνη τους κανόνες της και τον σωστό τρόπο εφαρμογής τους.
Αυτός ακριβώς είναι και ο ρόλος του νομοθέτη στην πόλη: αποτελεί τον δάσκαλο
των πολιτών, ο οποίος χρησιμοποιώντας τα σωστά μέσα, δηλαδή τους σωστούς
νόμους, θα διδάξει τους πολίτες τι είναι δίκαιο και τι άδικο, θα ορίσει τους κανόνες
της δίκαιης και ηθικής συμπεριφοράς μέσα στην πόλη και θα τους οδηγήσει στην
κατάκτηση των ηθικών αρετών και, άρα, στην ευδαιμονία. Επομένως, καταλήγουμε
και πάλι στο συμπέρασμα ότι οι ηθικές αρετές δεν είναι έμφυτες, αφού στην
αντίθετη περίπτωση ο ρόλος του δασκάλου θα ήταν μάταιος. Αντίθετα, οι ηθικές
αρετές κατακτώνται με τη σωστή άσκηση, με τη διαρκή επανάληψη ηθικών
πράξεων.
«ὁμοίως δὲ καὶ τέχνη· ἐκ γὰρ τοῦ κιθαρίζειν καὶ οἱ ἀγαθοὶ καὶ κακοὶ γίνονται
κιθαρισταί. Ἀνάλογον δὲ καὶ οἰκοδόμοι καὶ οἱ λοιποὶ πάντες·» Το ίδιο συμβαίνει
στην τέχνη
Με τη χρήση αναλογικής απόδειξης συνεχίζει ο Αριστοτέλης, για να δείξει ότι το
ίδιο συμβαίνει και στις τεχνικές εργασίες. Χρησιμοποιεί τα ίδια παραδείγματα, που
χρησιμοποίησε και στην προηγούμενη ενότητα, αυτά του οικοδόμου και του
κιθαριστή γενικεύοντας (οἱ λοιποὶ πάντες), για λόγους μάλλον συντομίας.
Διευκρινίζει με αυτά ότι η απόκτηση μιας δεξιότητας προϋποθέτει την εξάσκηση
του ανθρώπου στο περιεχόμενο της δεξιότητας που επιθυμεί να αποκτήσει. Έτσι, αν
κάποιος αποφάσισε να γίνει οικοδόμος, η άσκησή του δεν μπορεί παρά να είναι
στην οικοδομική τέχνη. Το ίδιο και εκείνος που θέλει να γίνει κιθαριστής, θα
ασκηθεί στο παίξιμο της κιθάρας. Όμως απλώς η οποιαδήποτε εξάσκηση για την
απόκτηση μιας δεξιότητας δεν οδηγεί στο ίδιο αποτέλεσμα, αλλά η ποιότητα της
εξασκήσεως, που προηγείται, καθορίζει την ποιότητα της αποκτημένης δεξιότητας.
Σε αυτό ακριβώς αναφέρεται η συνέχιση του παραδείγματος από τον Αριστοτέλη.
«ἐκ γὰρ τοῦ κιθαρίζειν … ἐκ δὲ τοῦ κακῶς κακοί.» τα παραδείγματα των
κιθαριστών και των οικοδόμων
Στην προηγούμενη ενότητα ο Αριστοτέλης χρησιμοποιώντας τα παραδείγματα
των οικοδόμων και των κιθαριστών είχε υποστηρίξει ότι οι ηθικές αρετές
κατακτώνται με τον εθισμό. Σ’ αυτή την ενότητα χρησιμοποιώντας τα ίδια
παραδείγματα προσθέτει ένα νέο στοιχείο – επιχείρημα: τη σημασία της καλής
(«εὖ») και της κακής («κακῶς») άσκησης στην ποιότητα της αποκτημένης επίκτητης
ιδιότητας. Δεν αρκεί, λοιπόν, απλώς να εξασκούμαστε σε μια οποιαδήποτε πράξη,
αλλά να εξασκούμαστε σε καλές και σωστές πράξεις. Αυτό το βλέπουμε και στις
τέχνες, αλλά και στις ηθικές αρετές. Θα γίνουμε καλοί οικοδόμοι, όχι αν απλώς
οικοδομούμε συνεχώς, αλλά μόνο αν εξασκηθούμε στο σωστό χτίσιμο, και καλοί
κιθαριστές, όχι αν απλώς παίζουμε συνεχώς κιθάρα, αλλά μόνο αν εξασκηθούμε
στο σωστό παίξιμο της κιθάρας. Με τη χρήση του «επαγωγικού παραδείγματος» ο
Αριστοτέλης δείχνει ότι στην πράξη η ποιότητα της άσκησης και της μαθητείας
προσδιορίζει την ποιότητα της επίκτητης ιδιότητας. Έτσι φαίνεται να αποδέχεται ότι
η ποιότητα άσκησης και η ποιότητα της επίκτητης ιδιότητας συνδέονται με σχέση
αιτίου αποτελέσματος. Με τη σκέψη αυτή ο Αριστοτέλης επιχειρεί να αποδείξει ότι
η ηθική αρετή προϋποθέτει τον εθισμό και η ποιότητα της ηθικής αρετής είναι
ανάλογη της ποιότητας του εθισμού. Θα γίνουμε λοιπόν ηθικά ενάρετοι, μόνο αν
εξασκηθούμε σε ηθικά ενάρετες πράξεις σύμφωνα με τους κανόνες της τέλειας
αρετής.
Β2. Σχεδιαγραμματική απάντηση:
Συμπεριφορά και επιλογές του ατόμου στα πεδία της ανθρώπινης πράξης: και στα
2 κείμενα επικεντρώνονται στον κοινωνικό χαρακτήρα της αρετής και στην ιδέα ότι
η ηθική υπόσταση του ατόμου διαμορφώνεται μέσα από τις σχέσεις με τους
άλλους.
Ενοτητα 13: «Οὕτω δὴ καὶ ἐπὶ τῶν ἀρετῶν ἔχει· πράττοντες γὰρ τὰ ἐν τοῖς
συναλλάγμασι τοῖς πρὸς τοὺς ἀνθρώπους γινόμεθα οἳ μὲν δίκαιοι οἳ δὲ ἄδικοι» –
Οι αρετές δεν υπάρχουν μέσα μας εκ φύσεως, αποκτώνται μέσω εξάσκησης
(«πράττοντες»)
συναλλάγματα: όλων των μορφών οι συναλλαγές, συμβόλαια, συμφωνίες,
πρωτίστως οι οικονομικές. Αυτού του είδους οι σχέσεις των συμπολιτών μεταξύ
τους δεν είναι για τον Σταγειρίτη ένα επιμέρους ή περιορισμένης σημασίας ζήτημα
μέσα στην κοινωνία. Είναι η συγκεκριμενοποίηση της ἀλλαγῆς, της ανταλλακτικής
σχέσης μεταξύ των συμπολιτών. Και η σχέση αυτή είναι ιδρυτική και συστατική για
την κοινωνία. Επιτυγχάνεται, κατεξοχήν, με τον εξισωτικό για τα προϊόντα και τις
υπηρεσίες ρόλο του νομίσματος (χρήματος). γιατί αν δεν υπήρχε ανταλλαγή, δεν θα
υπήρχαν σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων· ούτε ανταλλαγή θα υπήρχε, αν δεν υπήρχε
ισότητα· ούτε ισότητα, αν όλα τα αγαθά δεν μπορούσαν να μετρηθούν με ένα κοινό
μέτρο . Κατά προέκταση, τα συναλλάγματα είναι ένα σημαντικό πεδίο ανάπτυξης
και εμφάνισης ηθικών σχέσεων.
το παράδειγμα «πράττοντες γὰρ τὰ ἐν τοῖς συναλλάγμασι τοῖς πρὸς τοὺς
ἀνθρώπους γινόμεθα οἳ μὲν δίκαιοι οἳ δὲ ἄδικοι» αναφέρεται στις κοινωνικές
σχέσεις των ανθρώπων. Ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι μαθαίνουν να
συναλλάσσονται, αυτός καθορίζει και την ποιότητα του χαρακτήρα τους ως προς
αυτό. Αν μαθαίνουν να είναι δίκαιοι στις συναλλαγές τους, γίνονται δίκαιοι, αν όχι,
άδικοι. Η διαμόρφωση του ήθους γίνεται υπόθεση του ίδιου του ανθρώπου, ο
οποίος και έχει την ευθύνη των πράξεων του.
Παράλληλο: συμπληρώνει και επεκτείνει την αριστοτελική σκέψη ορίζοντας την
δικαιοσύνη όχι μόνο ως τήρηση κανόνων αλλα ως κοινωνική αλληλεγγύη και
επιείκεια. -φιλλάληλος και κοινωνικός χαρακτήρας -θεώρηση και οπτική του άλλου,
τη στήριξη όταν χρειάζεται, εκπλήρωση του χρέους της κοινωνικής αλληλεγγύης.
Ενώ ο Αριστοτέλης μιλά για συναλλάγματα, το παράλληλο εξειδικεύει τα πεδία της
ανθρώπινης πράξης σε κάθε πιθανή μορφή σχέσης. Δίκαιη συμπεριφορά του
πολίτη αφορά όλες τις σχέσεις, προσωπικές, κοινωνικές ακαδημαικές,
επαγγελματικές, συναδελφικές προς υφιστάμενο, προς προιστάμενο, τις πολιτικές
σχέσεις αλλά και τις διακρατικές, διεθνείς, διαπολιτισμικές, διαθρησκευτικές και
όποιες άλλες ανθρώπινες, ατομικές ή συλλογικές σχέσεις
Β3.
1. ΛΑΘΟΣ
2. ΛΑΘΟΣ
3. ΣΩΣΤΟ
4. ΣΩΣΤΟ
5. ΛΑΘΟΣ
Β4. Ρυπογόνος: γινόμενον
Ανάθεση: νομοθέται
Ένδεια: δεῖ
Ξέφρενος: σώφρονες
Διάστρεμμα: ἀναστρέφεσθαι
Γ. ΑΔΙΔΑΚΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ
Γ1. Ώστε ποιος θα τολμούσε, αφού τα πράγματα είχαν έτσι , να επιχειρήσει μια τέτοια πράξη; Και μου φαίνεται φοβερό εσείς, στους οποίους η πόλη έχει αναθέσει διαρκώς τη φροντίδα των ιερών ελιών, ούτε να με έχετε ποτέ τιμωρήσει ως εκμεταλλευτή τους ούτε να με έχετε εμπλέξει σε δίκη ως καταστροφέα τους, ενώ αυτός εδώ, που ούτε καλλιεργεί κοντά στο μέρος εκείνο ούτε έχει εκλεγεί επιμελητής ούτε έχει την ηλικία για να γνωρίζει τέτοια ζητήματα, να με καταγγέλλει ότι καταστρέφω ιερή ελιά από τη γη.
Γ2. Ο ομιλητής προσπαθεί να αποδείξει ότι είναι αθώος προβάλλοντας τα εξής επιχειρήματα:
- Δεν έχει διαπράξει ποτέ άλλο αδίκημα. Υποστηρίζει ότι ούτε κατά την περίοδο των Τριάκοντα ούτε αργότερα διέπραξε κάποια αξιόποινη πράξη:
Χωρίο: ἐγὼ τοίνυν οὐδ’ ἐν ἐκείνῳ τῷ χρόνῳ οὔτε τοιοῦτον οὔτε ἄλλο οὐδὲν κακὸν ποιήσας φανήσομαι.
- Θα ήταν παράλογο να ενεργήσει εναντίον του ίδιου του εαυτού του. Ισχυρίζεται ότι μόνο ένας εντελώς ανόητος άνθρωπος θα επιχειρούσε κάτι τέτοιο ενώ όλοι επιτηρούσαν την περιοχή.
Χωρίο: Πῶς δ’ ἄν, εἰ μὴ πάντων ἀνθρώπων ἐμαυτῷ κακονούστατος ἦν, ὑμῶν οὕτως ἐπιμελουμένων ἐκ τούτου τὴν μορίαν ἀφανίζειν ἐπεχείρησα τοῦ χωρίου
- Η θέση της ελιάς δεν επέτρεπε μυστική καταστροφή. Τονίζει ότι ο χώρος ήταν ανοικτός και ορατός από παντού, επομένως η κοπή της ελιάς δεν θα μπορούσε να περάσει απαρατήρητη:
Χωρία: «κυκλόθεν δὲ ὁδὸς περιέχει»,
«ἀμφοτέρωθεν δὲ γείτονες περιοικοῦσιν»,
« ἄερκτον δὲ καὶ πανταχόθεν κάτοπτόν ἐστιν;»
- Οι αρμόδιοι δεν τον είχα ποτέ κατηγορήσει. Οι επιμελητές των ιερών ελιών, που ήταν υπεύθυνοι για τον έλεγχο, δεν τον είχαν ποτέ τιμωρήσει ούτε καταγγείλει.
Χωρίο: μήθ’ ὡς ἐπεργαζόμενον πώποτε ζημιῶσαί μήθ’ ὡς ἀφανίσαντα εἰς κίνδυνον καταστῆσαι
- Ο κατήγορός του δεν είναι αξιόπιστος. Ο άνθρωπος που τον κατηγορεί δεν έχει καμία αρμοδιότητα ούτε γνώση του θέματος.
Χωρίο: τοῦτον δ’ ὃς οὔτε γεωργῶν ἐγγὺς τυγχάνει οὔτ’ ἐπιμελητὴς ᾑρημένος οὔθ’ ἡλικίαν ἔχων εἰδέναι περὶ τῶν τοιούτων.
Συμπέρασμα: Ο ομιλητής θεμελιώνει την αθωότητά του προβάλλοντας τον έντιμο βίο του, την αδυναμία τέλεσης του αδικήματος λόγω των συνθηκών του χώρου, την έλλειψη καταγγελίας από τους αρμόδιους και την αναξιοπιστία του κατηγόρου.
Γ3α. τούτους δ’ οἳ οὔτε γεωργοῦντες ἐγγύς τυγχάνουσι οὔτ’ ἐπιμεληταί ἡρημένοι
Γ3β. διαβλήθητι
ἀφανιεῖν
φαίη
περιῴκουν
Γ4α. οὒσης: χρονική μετοχή, δηλώνει το σύγχρονο ως προς τη χρονική βαθμίδα, γενική απόλυτη με υποκείμενο τον όρο δημοκρατίας, επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου στο απαρέμφατο παρανομεῖν.
ἀδικεῖν: τελικό απαρέμφατο, υποκείμενο του απρόσωπου ρήματος ἐξῆν, αναγκαστική ετεροπροσωπία.
ἐμαυτῷ: δοτική αντικείμενική στον όρο κακονούστατος ως ονοματικός ετερόπτωτος προσδιορισμός.
ἐλαῶν: αντικείμενο στο απαρέμφατο ἐπιμελεῖσθαι
ὡς ἀφανίσαντα: αιτιολογική μετοχή, υποκειμενικής αιτιολογίας, συνημμένη στο με, ως επιρρηματικός προσδιορισμός της αιτίας στο καταστῆσαι.
ἐπιμελητής: κατηγορούμενο μέσω του συνδετικού τύπου ᾑρημένος στο υποκείμενο ὃς.
Γ4β. Υπόθεση: εἰ …. ἦν ( εἰ + οριστική ιστορικού χρόνου)
Απόδοση: ἄν ἐπεχείρησα ( δυνητική οριστική)
Είδος: Μη πραγματικό
Απλός, ανεξάρτητος
Μετατροπή: Προσδοκώμενο
Υπόθεση: ἐάν … ὦ
Απόδοση: ἐπιχειρήσω
